lundi 25 mars 2013

Աւագ շաբաթ Նիսի մէջ - ՆՈՐ ՅԱՌԱՋ 26 մարտ 2013


Աւագ շաբաթ Նիսի մէջ

Թատերական բե՞մ, 
թէ Սուրբ Խորան
Նուպար Սերովբեան


  Սրբութեան գաղափարը առնուազն մարդկութեան պատմութեան չափ հին է եւ մարդկութիւնը միւս կենդանիներէն զանազանող կարեւոր յատկանիշներէն մէկն է:
Մարդ արարածը մարդավայել ապրելու համար, իբր անհատ կամ հաւաքականութիւն, սնուելու չափ կարիքն ունի արժէքներու ինչպէս նաեւ իրեն համար սրբութիւն եղող իրերու, վայրերու, վեհ գաղափարներու: Այս այսպէս է, այն ժամանակներէն՝ երբ մարդկութիւնը կրօնքի ու դաւանանքի գաղափարին իսկ հասած չէր դեռ:
  Ինչպէս անցեալին, նոյնպէս ալ այսօր, որոշ մարդոց մօտ հեգնանքի, ծիծաղի կամ ծաղրանքի պատճառ դարձող այս անբացատրելի զգացումը, հաւատացեալի մը համար կրնայ ըլլալ կեանքի իմաստը ու մինչեւ իսկ իր ապրելու նպատակը:
  Անկրօն եւ անաստուած բայց ազնիւ անհաւատը յարգանքով կը վերաբերի թէեւ իրեն համար անհասկնալի բայց ուրիշ անձի կամ ժողովուրդներու սրբութիւններուն նկատմամբ:
Եւ եթէ տուեալ սրբութիւնը անհատէն ալ անդին ունի նաեւ ազգային կամ կրօնական իմաստ, այն ատեն այս «անհասկնալին» պիտի վերածուի ամբողջ հաւաքականութիւնը եւ ժողովուրդը իրարու շաղկապող կախարդական ուժի:
  Հիմա պահ մը վերադառնանք Նիսի հայկական գաղութին եւ Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ վերջին իրադարձութիւններուն:
  2011 Մարտ 5ի «Նոր Յառաջ» թերթին մէջ, «Նիսի հայկական եկեղեցւոյ տագնապը եւ մեր ինքնութեան հարցերը» վերնագրին տակ՝ մենք փորձեցինք վերլուծել եկեղեցական եւ գաղութային կացութիւնը:
  Այսօր ալ կրկին պիտի փորձենք վերլուծել Նիսի հայ համայնքին ապրած վերջին շրջանի սա արտառոց իրավիճակները: Մենք Նիսի մէջ, Յունուար 6ին, այս տարի եւս տօնեցինք Ս. Ծնունդը երկու տարբեր եկեղեցիներու մէջ: Մինչ Ս. Էջմիածնի հովանաւորութիւնը կրող եւ Ֆրանսայի Հայ Առաքելական եկեղեցւոյ թեմին մաս կազմող ծուխը կը տօնէր իր Ս. Ծնունդը՝ Ս. Ֆիլիփ կաթողիկէ եկեղեցւոյ մէջ, ուր կը պատարագէր Հայր Գրիգոր աբեղան, որուն ներկայ էին նաեւ կաթողիկէ քոյր եկեղեցւոյ հոգեւորականները ու Նիս քաղաքը ներկայացնող պետական երեք անձնաւորութիւններ, շրջապատուած հոծ հաւատացեալներով, անդին՝ Ս. Աստուածածին հայկական եկեղեցւոյ մէջ Ս. Ծնունդի արարողութիւնը կը մատուցանուէր ազգութեամբ հայ մոսկուաբնակ, կարգալոյծ նախկին երկու հոգեւորականներու կողմէ: Տասը տարիներէ աւելի Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի կարգերէն հեռացուած այս անձերը յատուկ հրաւիրուած էին հին ծուխի վարչութեան կողմէ: Վարչութիւն որոնց պատկանած միութիւնը 2011էն ի վեր մաս չի կազմեր ոչ Ֆրանսայի Առաքելական Եկեղեցիներու թեմին, ոչ ալ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնին: Բայց անոնք կը «պատարագէին» Հայ Առաքելական Եկեղեցիի երդիքին տակ:
  Շատերու համար անհասկնալի այս երեւոյթը փորձենք պարզաբանել: Ըստ ֆրանսական աշխարհիկ օրէնքներուն, ծուխի մը վարչութիւնը լոկ ընկերակցութիւն մըն է «association de la loi 1901 et 1905», Ֆրանսայի՝ որեւէ տարբեր բնոյթ կրող հազարաւոր միութիւններէն որեւէ մէկուն պէս: Մինչ Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ (ՀԱԵ) եւ այս հաստատութեան զաւակը եղող հաւատացեալի տրամաբանութիւնը բոլորովին տարբեր է: Հայուն համար իշխող բուն գործօնը, սուրբ պատարագի միջոցաւ՝ ինչպէս հոգեւոր կապ մը հաստատել է Աստուծոյ հետ, նոյնպէս ալ հաղորդուիլ է Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնի հետ միասնական աղօթքով: Առաւել եւս ՀԱԵն ունի եւս իր դարաւոր ներքին նուիրապետական կարգն ու կանոնը որ չի հակասեր Ֆրանսայի աշխարհիկ պետութեան եւ հանրապետութեան օրէնքներուն: Այսինքն եթէ Ֆրանսայի օրինաւոր քաղաքացի ըլլալու համար հարկ է Ֆրանսայի մէջ ի զօրու եղող օրէնքները յարգել, անդամ ըլլալու համար չի բաւեր միայն ծխական ընկերակցութեան արձանագրուիլ եւ անդամավճար տալ, այն ալ չափահաս եւ մկրտուած ըլլալու պայմանաւ: Ա՛յս է արդէն ՀԱԵէն կտրուած անձի մը համար առաջին անհասկնալի նրբութիւնը: Քանի որ ան կը տրամաբանէ միայն սովորական ֆրանսացի քաղաքացիի նման, չի հասկնար թէ առանց հաւատարմութեան՝ իր պատկանած կեդրոն Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին, ինք եւ իր պատկանած ընկերութիւնը, ՀԱԵի զաւակ եւ ծուխ ըլլալէ կը դադրին: Ինչպէս օրինակ երբ որ զոյգի մը մօտ չկայ սէր եւ յարգանքի զգացումը, սուրբ պսակի արարողութեան պարագային, խորանի առջեւ տրուած խոստումը անիմաստ կը դառնայ եւ այն ատեն ամուսնութիւնը կը մնայ միայն թուղթի վրայ իբր քաղաքացիական վկայագիր, ուր պիտի իշխէ միայն զոյգերու պայմանագիրը: Առաւել եւս, եթէ այսպէս չգործող ծուխի վարչութիւնը երբ ենթակայ է մեր քաղաքին մէջ երկար տարիներէ ի վեր իշխող համակարգին, այն ժամանակ կը յայտնուին վերջին տարիներուն մեր ապրած տարօրինակ   ու ծիծաղելի երեւոյթները: Երեւոյթներ որոնց ականատես կ՛ըլլանք գրեթէ ամէն շաբաթ եւ ամէն առիթով: Մեզի՝ Նիսահայերուս նորութիւն մը չէ մեր քաղաքին մէջ երկու տասնամեակներէ աւելի հայ գաղութը չներկայացնող, անժողովրդավար, իշխող համակարգը, որուն համար ՀԱԵը ոչ սրբութիւն է, ոչ հոգեւոր արժէք, այլ պարզապէս շէնք ու կառոյց եւ կամ լծակ, ու միջոց:
  Միջոց՝ որպէսզի համակարգը գոյատեւէ, միջոց՝ որպէսզի համակարգի «պատասխանատուները» շարունակեն պահել իրենց խախուտ դիրքերը գոնէ ֆրանսական որոշ պետական իշխանութիւններուն առջեւ որպէս հայութեան ներկայացուցիչ:
  Այլուր ապրող շատ մը Հայերու համար անհասկնալի է, թէ տեղւոյն համակարգին լծակ եղող Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ կառոյցը եւ վարչութիւնը Ս. Ծնունդի առթիւ ի՞նչպէս հետեւորդներ կրնայ ունենալ: Ա՛յն ալ, զոյգ մը կարգալոյծ հոգեւորականներով, որոնք նաեւ կը կեղծեն ՀԱԵի անունը եւ կանարգեն հեղինակութիւնը, ինչպէս անհասկնալի էր մեր գաղութի անցեալին, հայ հոգեւորականին տէրունական աղօթքին արգիլուիլը հանրային հաւաքի մը ընթացքին,սրահի մէջ օտարակրօն անձերու ներկայութիւնը պատճառաբանելով:
  Ամէն երեւոյթ ունի իր դրդապատճառները: Փորձենք քննել այս «հաւատացեալ հետեւորդներու» հոգեբանութիւնը: Առաջին հերթին գործ ունինք անձերու հետ որոնք հետեւորդներն են այս ինքնակոչ «ներկայացուցիչ» համակարգին, ամենապարզ անձնական շահերու հետեւանքով: Անոնք ներկայ են եկեղեցի կամ այլուր, երբ որ «տէր իշխանիկները» նոյնիսկ զիրենք աղօթելու կանչեն: Չենք մեղադրեր , այս «ֆիկուրանները»: Երբ իրենց տիրոջ կողմէ կանչուին հոն անպայման ներկայ պէտք է գտնուին քանի կը վարձատրուին տարբեր ձեւերով եւ եղանակներու իրենց հաւատարմութեան աստիճանին համաձայն:
  Այս մարդոց համար Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինը, Ֆրանսայի Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ առաջնորդարանը շատ հեռու ու իմաստազուրկ հասկացողութիւններ են, իսկ եկեղեցւոյ կից սրահի անվճար մտերմիկ հացկերոյթ ընդունելութիւնները իրենց շատ աւելի մօտ է եւ հոգեհարազատ:
  Բայց այսօր պիտի ծանրանանք երկրորդ տեսակի անձերու վրայ, որոնք աւելի ուշադիր ուսումնասիրութեան կը կարօտին: Այս տեսակ կերպարը ոչ թէ միայն Նիսի, այլ ընդհանրապէս Ֆրանսահայութեան կրօնական գետնի վրայ ուծացման բոլոր նշանները կը կրէ: Եթէ արտօնէք մենք զիրենք պիտի կոչենք մեր ժողովուրդի «մոլորած ու շուարած» զաւակները: Այս զանգուածը ոչ թէ միայն մեր մօտ՝ ֆրանսա, այլ ընդհանրապէս աշխարհի ամէն կողմը կտրուած է երկար ժամանակէ ի վեր ՀԱԵէն եւ կրօնական մշակոյթէն եւ աճած է ապակրօնական եւ ապազգային մտածելակերպի հոսանքներու մէջ: Հոս պէտք է խոստովանիլ թէ այս իրականութեան մէջ իր մեղքի բաժինը ունի նաեւ հայ հոգեւորականը:
  Աղօթք, Ս. պատարագ, հաղորդութիւն, Ս. Խորան կամ Ս. միւռոն… պարզապէս բոլոր հայկական դարաւոր սրբութիւնները իմաստազուրկ բառեր են այս անձերուն համար: Իրենց համար սրբութիւն՝ չի ներկայացներ Ս. խորանը, քանի որ անոնք կը դիտեն զայն որպէս բեմ, քահանան կամ եպիսկոպոսն ալ որպէս՝ սեւ կամ գունաւոր հագուստներով դերասաններ, որոնք առաւել եւս անհասկնալի լեզուով մը (գրաբար) կը «խօսին» եւ «կ՚երգեն»:
  Այսինքն Ս. պատարագը դարձած է ձանձրացուցիչ կրկնութիւն, անհասկնալի բեմադրութիւն, կարճ խօսքով «թատերգութիւն»:
  Մեծ ցաւով կը լսենք նաեւ, որ դարեր շարունակ իրենց ծնողներուն համար սրբութիւն հանդիսացած մկրտութիւնը վերածուած է լոկ «լոգանքի արարողութեան», առանց Ս. միւռոնի: Ս. Աստուածածին «եկեղեցիգոյքը» իր ձեռքը պահելու եւ ՀԱԵին չվերադարձնելու համար իմաստազուրկ հին կրօնական ընկերակցութեան կողմէ օգտագործուած ամենահետաքրքրական եւ անհեթեթ պատճառաբանութիւնը հետեւեալն է. «Ա՛յս մեր ծնողներուն կառուցած եկեղեցին է, ուրեմն չենք զիջիր»: Հոս պէտք է նշել, որ եթէ կան քանի մը անձեր անոնց մէջ, որոնց պապերը մասնակցած են 1928ին եկեղեցւոյ շինարարութեան, այդ անձերը վարձատրուած են երեք տարիներ շարունակ, լուսահոգի բարերար Տիգրան Ջամքերդեանի կողմէ:
  Եւ մի շփոթէք խնդրեմ. վերի «չենք զիջիր» խօսքը ոչ թէ թուրք թալանողներու ուղղուած է, այլ Հայց. Առաքելական Եկեղեցւոյ Ֆրանսայի թեմին:
  Մեծ ցաւ է մեզի համար՝ մեր սիրելի «ծագումով հայ» եղբայրներուն ինկած խղճալի վիճակը տեսնելը: Քանի որ հասած ենք Նիս քաղաքի սփիւռքեան կեանքի մէջ այլասերման եւ ուծացման գագաթնակէտին:
  Հայրենիքի գաղափարի, լեզուի, մշակոյթի կորուստէն ալ անդին ականատես ենք ներկայիս մեր սրբութեան գաղափարի կորուստին՝ «La perte du sens du sacré»:
  Եւ եթէ մեր քաղաքի հայանուն մեր եղբայրները գոնէ ազնիւ գտնուէին ու հրաժարէին նաեւ հայ ինքնութենէ, ինչպէս այլուր ըրած են ուրիշ հարիւր հազարաւորներ, եւ մնային թէկուզ «ծագումով»ներու ցանկին վրայ ու չպղծէին գոնէ մեր դարաւոր սրբութիւնները, որոշ չափով հասկնալի պիտի ըլլար իրենց դիրքերը մեզի համար:
  Առաւել եւս այս արտառոց իրականութիւններուն ամենացաւալի էջը այն է, որ այս մտածելակերպը վարակեցին նաեւ իրենց զաւակներուն, ան ալ յանուն Գարեգին Բ. Կաթողիկոսը քարկոծելու: Ափսոս, որ այս նոր սերունդը որ կ՚անգիտանայ ոչ միայն իր ազգի պատմութիւնը, այլ նաեւ ՀԱԵի դարաւոր անցեալը, չի գիտեր թէ հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ ոչ անձի ոչ ալ կղերի պաշտամունք գոյութիւն ունեցած է: Եթէ մենք ունեցեր ենք տարբեր ժամանակամիջոցներու լաւ ու վատ հոգեւորական, մեր ինքնագիտակցութեան մէջ մնայուն սրբութիւնը, ինչպէս հայրենիքի գաղափարը, այնպէս ալ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածինն է եղեր եւ ոչ անձինք՝ Գարեգին Ա. կամ Գարեգին Բ...:
  Հայ մշակոյթէն եւ մտածելակերպէն կտրուած այս անգիտակից նոր սերունդը չի գիտեր թէ իրենց ժառանգ հոգեւոր եւ ազգային սրբութիւնները ոտնակոխելը ոչ այժմէականութիւն է ոչ ալ յառաջդիմութիւն, այլ պարզապէս տգիտութիւն:
  Մենք վստահ ենք որ մեր այսօրուան տգէտ երիտասարդը անգամ, օր մը պահանջը պիտի զգայ արժէքներու, ինչպէս նաեւ սրբութեան գաղափարին դաւանելու: Այն ատեն, ցաւօք, իր իսկ ծնողներու կողմէ քանդուած հայկականին տեղ, որուն համար նահատակուած էր իր ազգը, պիտի ստիպուի իր պահանջին գոհացում փնտռել օտար սրբութիւններու մէջ, օտար ափերու վրայ: Բացի ատկէ, երանի՜ եկեղեցական կարգերէն հեռացուած մոսկուաբնակ այս անձերը գոնէ ազնիւ գտնուէին ու իրենց նման կարգէն հեռացած կամ հեռացուած շատերու նման քաղաքականութեամբ կամ բիզ−նէ−սով զբաղէին ու չմսխէին համայնքի անցեալին խնայած գումարները՝ ՄոսկուաՆիս թռիչքներու համար:
  Մարդ արարածը ազատ է հաւատացեալ կամ անհաւատ ըլլալու, դաւանելու կամ չդաւանելու սկզբունքով իրեն հոգեհարազատ սրբութիւններուն: Բայց ան իրաւունք չունի խաբելու անտեղեակ անձերը եւ պղծելու մեր դարաւոր սրբութիւնները:
  Յիշեցնեմ թէ մեր վիշտն ու ցաւը մեծ է մեր շուարած ու մոլորած նիսահայ եղբայր ու քոյրերու նկատմամբ, քանի որ ըստ երեւոյթին մեր քաղաքին մէջ այս զաւեշտալի – ցաւալի իրավիճակը դեռ պիտի շարունակուի, քանի որ Ս. Զատիկի արարողութիւնը Ս. Աստուածածին հայկական եկեղեցւոյ մէջ նախկին անվաւեր վարչութեան եւ կարգալոյծ հոգեւորականներու կողմէ դարձեալ պիտի բեմադրուի:
  Որպէսզի այս անընդունելի խաբէութիւնը ու կեղծիքը կանգ առնէ, բոլորս պէտք է աշխատինք (յուսալով, որ իմաստութիւնը յաղթէ եւ մարդիկ սթափին ու ազատուին իրենց անգիտութենէն) այս ուղղութեամբ եւ միասնաբար:
Ն.Ս. 
Մարտ 2013

ՅԳ.− Շնորհաւոր Ս. Զատիկ մեր սիրելի ծագումով թէ կոչումով, հաւատացեալ թէ   անհաւատ բոլոր հայ քոյրերուն եւ եղբայրերուն: